het joodse lied

Bijbel      Het lied is zo oud als de wereld.
Het eerste lied werd gezongen door Adam, toen hij uit zijn diepe slaap wakker werd en een medemens ontwaarde, Eva (Genesis 2:23).

‘Eindelijk een gelijk aan mij,
mijn eigen gebeente,
mijn eigen vlees,
een die zal heten: vrouw,
een uit een man gebouwd.’

Niet voor niets in de nieuwe bijbelvertaling als gedicht getypografeerd. Hoe het geklonken heeft weten we niet. Het was ook nog geen joods lied, maar een algemeen mensenlied.

Bestaat dat wel, het joodse lied?
Kan de zang en de reidans van de Israëlitische vrouwen onder leiding van Mozes’ zuster Mirjam al een joods lied worden genoemd, de zang die ze zongen de tamboerijn in de hand na de wonderbaarlijke doortocht door de Rietzee (Ex.15:20)?.
En de psalmen? De psalmen van David en andere dichters over hun benauwenissen, over wanhoop en geloof, over haat en liefde? Ze werden gezongen in de tempels door koren van priesters en levieten. Het waren in ieder geval liederen gezongen door joden, net zoals de klaagliederen van Jeremia.
Veel psalmen zijn gericht aan de koorleider, soms met instructie over instrument en melodie. Hoe de psalmen en de tempelmuziek hebben geklonken, dat is giswerk voor musicologen. Er werd gespeeld op allerlei instrumenten. Psalm 150 noemt er een aantal, hoorn, harp, lier, tamboerijn, bekken, cymbalen en de adem, d.w.z. de stem.

Diaspora      Muziek is een fenomeen dat haar rijkdom dankt aan de integratie van elementen van verschillende culturen, zoveel is duidelijk. Muziekhistorisch gezien is het joodse lied voortgekomen uit de Sumerische beschaving. In latere tijden is het ongetwijfeld beïnvloed door de handelscontacten met Azië.

Na de verwoesting van de tweede tempel in 70 na chr. en de verwoesting van Jeruzalem een paar decennia later verspreidden de Joden zich nog meer dan ze al gedaan hadden, de diaspora kwam goed op gang. De muziek die ze maakten in de tweeduizend jaar van diaspora kwam in aanraking met en werd natuurlijk beïnvloed door de omliggende culturen waar ze terecht kwamen. Het Joodse lied is de bakermat voor wat zich later als Christelijke (Westerse) en Islamitische (Arabische) muziek heeft aangediend. Met name de Europese muziek werd door de muziek en de liederen van de Joden beïnvloed, bijv. het Gregoriaans.

In die eeuwenlange geschiedenis ontwikkelden zich twee grote stromingen in de Joodse lied- en muziektraditie: de Sefardische en de Asjkenazische stijl; deze stijlen weerspiegelen zich in zowel de geestelijke als de wereldse liederen.

Sefardisch en Ashkenazisch       In het vroegmiddeleeuwse Spanje bloeide het Joodse leven en veel gebeden, gedichten en liederen werden geschreven (Solomon Ibn Gabirol, Jehuda Halevi), die nog steeds in de eredienst worden gezongen. De joden die woonden in Spanje (tot 1492) en in het mediterrane gebied, inclusief het Ottomaanse rijk heetten Sefardiem. Ze spraken (en enkelen spreken nog) het Ladino, dat sterk is beïnvloed door het Spaans. In zowel de liturgische melodieën als in de seculiere liederen herkennen we mediterrane en oriëntaalse melodielijnen. De volkse liedjes ademen een vurig mediterraan temperament.


sefardische zangeressen uit Saloniki omstreeks 1900 (van een oude prentbriefkaart)

De joden die woonden in Midden- en Oosteuropa noemen we Asjkenazim. De Asjkenazim spraken (en spreken deels nog vooral in New York en Israël) Jiddisch, een dialect, waarin de Duitse invloed is te herkennen. In hun uitspraak van het Hebreeuws is daarvan ook iets terug te horen.
In de liturgie (soms) en in de volksmuziek is de invloed van de Europese volksmuziek, Slavische volksmuziek en zigeunermuziek terug te vinden. De Jiddische liedjes ademen vaak de melancholie van het barre leven in armoede en onderdrukking maar ook de vrolijkheid van een onverwoestbare geest.
Bekend is de klezmermuziek, die al enige jaren in verschillende vormen is herontdekt en soms wordt gecombineerd met andere muziekvormen als bijv. de jazz.

Klassiek     De klassieke muziek kent ook Joodse vertegenwoordigers, zowel in de romantiek als in de moderne tijd. Denk aan Felix Mendelssohn Bartholdy in de 19e eeuw en Gustav Mahler (beiden net als Heinrich Heine katholiek geworden uit loopbaantechnische overwegingen).
In Nederland is Leo Smit een Joodse componist aan wiens leven de Shoa een ruw einde maakte. Momenteel timmeren in Nederland mensen aan de compositorische weg als Jeff Hamburg

Israël     De betrekkelijk nieuwe staat Israël is een ware smeltkroes, waarin oude en nieuwe stijlen elkaar ontmoeten (Arabische muziek, popmuziek) en inspireren en mensen experimenteren met nieuwe uitingsvormen in lied en muziek.
Een voorbeeld is Shlomo Bar en zijn Brera Ha-Tivit
Een indrukwekkende Joodse Rap over de Shoa is te zien en te horen op You Tube door rapper Subliminal, begeleid door de violiste Miri Ben Ari. We hebben hem op de linkspagina opgenomen. Klik hier.

De Kern      Wat is nu de oorspronkelijke joodse kern en wat moet worden toegeschreven aan de invloed van omringende culturen? Het is moeilijk te zeggen.
Muziek is vergelijkbaar met gebaren. Een fysieke beweging heeft een betekenis, een gevoelswaarde, visualiseert een idee. Muziek doet dat ook, visualiseert niet, maar maakt horend beleefbaar.
Hoe verschillend de situaties, geschiedenissen, sociale omstandigheden van joden ook (geweest) zijn, het muzikale gebaar van nostalgie, verlangen is in al hun muziek herkenbaar. Of het nu gaat om composities voor synagogale diensten of om het Sefardische of Asjkenazische feestlied of klaaglied, de weemoedig stijgende melodielijn van halve en overmatige secundes domineren vaak het muzikale beeld.
Men kan spreken van een integratie met behoud van eigen identiteit.

Hatikwa, het koor uit Nijmegen met een Joodse klank, het koor, waarin joodse en niet-joodse mensen zich bezighouden met liederen, zoals die door joden in alle tijden, in alle windstreken en in alle sferen zijn gemaakt, wil van die veelzijdige aspecten graag iets laten horen.
Voor een indruk van het repertoire klik hier